Cách tính giá thành sản phẩm: bốn bước và ví dụ cho từng phương pháp

Công thức tính giá thành chỉ có một dòng. Phần khó nằm ở số hạng cuối: chi phí dở dang cuối kỳ, và ở việc chọn đúng phương pháp cho đặc điểm sản xuất của mình.

Bài viết đi qua bốn bước tính, ba cách đánh giá dở dang, và ví dụ bằng số cho bốn phương pháp.

Công thức cơ bản

Tổng giá thành = Chi phí dở dang đầu kỳ + Chi phí phát sinh trong kỳ − Chi phí dở dang cuối kỳ

Giá thành đơn vị = Tổng giá thành ÷ Số lượng sản phẩm hoàn thành

Cả bài xoay quanh hai công thức này. Ba khoản chi phí phát sinh trong kỳ gồm:

Tài khoản	Khoản mục
621	Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp
622	Chi phí nhân công trực tiếp
627	Chi phí sản xuất chung

Ngành xây lắp có thêm TK 623 chi phí sử dụng máy thi công.

Bốn bước tính

Bước	Việc làm	Điểm dễ sai
1	Tập hợp chi phí vào 621, 622, 627 theo đối tượng tính giá thành	Đưa chi phí bán hàng hoặc quản lý vào 627
2	Phân bổ chi phí sản xuất chung cho từng đối tượng	Đổi tiêu thức phân bổ giữa các kỳ
3	Đánh giá sản phẩm dở dang cuối kỳ	Bỏ hẳn bước này
4	Tính tổng giá thành và giá thành đơn vị theo phương pháp phù hợp	Chọn phương pháp không khớp đặc điểm sản xuất

Bước 1 có một ranh giới phải nắm: chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp là chi phí thời kỳ, tính thẳng vào kết quả kinh doanh, không vào giá thành. Đưa nhầm vào 627 làm giá thành cao sai và hàng tồn kho bị thổi phồng.

Xem thêm chi phí sản xuất là gì.

Bước 2: phân bổ chi phí sản xuất chung

Ví dụ. Chi phí sản xuất chung trong kỳ là 240.000.000 đồng, phân bổ cho ba sản phẩm theo giờ công trực tiếp.

Sản phẩm	Giờ công	Tỷ lệ	Chi phí phân bổ
A	6.000	50%	120.000.000
B	3.600	30%	72.000.000
C	2.400	20%	48.000.000
Cộng	12.000	100%	240.000.000

Đơn giá phân bổ: 240.000.000 chia 12.000 giờ, bằng 20.000 đồng một giờ công.

Kiểm tra: 6.000 nhân 20.000 bằng 120.000.000. 3.600 nhân 20.000 bằng 72.000.000. 2.400 nhân 20.000 bằng 48.000.000. Cộng bằng 240.000.000. Khớp.

Tiêu thức thường dùng: giờ công trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, giờ máy chạy, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, sản lượng.

Nguyên tắc: tiêu thức phải ghi trong quy chế tài chính nội bộ và giữ nguyên giữa các kỳ. Đổi giữa chừng làm giá thành các kỳ không so sánh được.

Bước 3: đánh giá sản phẩm dở dang

Bước khó nhất và hay bị bỏ hẳn.

Ba phương pháp

Phương pháp	Khi nào dùng	Tính gì vào dở dang
Theo chi phí nguyên vật liệu trực tiếp	Nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng lớn, thường trên 70%	Chỉ nguyên vật liệu trực tiếp
Theo sản lượng hoàn thành tương đương	Chi phí chế biến đáng kể	Cả nguyên vật liệu và chi phí chế biến, theo mức độ hoàn thành
Theo chi phí định mức	Có hệ thống định mức ổn định	Theo định mức nhân số lượng dở dang

Ví dụ: phương pháp sản lượng hoàn thành tương đương

Chỉ tiêu	Số liệu
Sản phẩm hoàn thành nhập kho	12.000 sản phẩm
Sản phẩm dở dang cuối kỳ	3.000 sản phẩm
Mức độ hoàn thành của sản phẩm dở dang	40%
Chi phí nguyên vật liệu: dở dang đầu kỳ 100.000.000 cộng phát sinh 1.400.000.000	1.500.000.000
Chi phí chế biến: dở dang đầu kỳ 50.000.000 cộng phát sinh 594.000.000	644.000.000

Giả định nguyên vật liệu bỏ hết ngay từ đầu quy trình.

Phần nguyên vật liệu, dở dang tính đủ 100%:

Sản lượng để chia: 12.000 cộng 3.000 bằng 15.000

Dở dang: 1.500.000.000 nhân 3.000 chia 15.000 bằng 300.000.000 đồng

Phần chi phí chế biến, dở dang quy đổi 40%:

Sản lượng tương đương: 12.000 cộng (3.000 nhân 40%) bằng 13.200

Dở dang: 644.000.000 nhân 1.200 chia 13.200 bằng 58.545.455 đồng

Tổng chi phí dở dang cuối kỳ: 300.000.000 cộng 58.545.455 bằng 358.545.455 đồng

Kiểm tra: 3.000 nhân 40% bằng 1.200. 12.000 cộng 1.200 bằng 13.200. 644.000.000 chia 13.200 bằng 48.787,88 một sản phẩm tương đương, nhân 1.200 bằng 58.545.455. Khớp.

Điểm cần hiểu: 3.000 sản phẩm dở dang được tính đủ phần vật liệu nhưng chỉ 40% phần chế biến, vì chúng mới hoàn thành 40% công sức chế biến.

Bước 4: sáu phương pháp tính giá thành

Phương pháp	Dùng khi	Có ví dụ dưới
Giản đơn, còn gọi là trực tiếp	Sản xuất một loại sản phẩm, quy trình đơn giản	Có
Hệ số	Cùng quy trình cho ra nhiều sản phẩm chính	Có
Tỷ lệ, còn gọi là định mức	Nhiều sản phẩm cùng loại, khác quy cách	Có
Loại trừ sản phẩm phụ	Quy trình cho ra cả sản phẩm chính và phụ	Có
Đơn đặt hàng	Sản xuất theo đơn, mỗi đơn khác nhau	Mô tả
Phân bước	Quy trình qua nhiều giai đoạn nối tiếp	Mô tả

Ví dụ 1: phương pháp giản đơn

Chỉ tiêu	Số tiền
Chi phí dở dang đầu kỳ	150.000.000
Chi phí phát sinh trong kỳ	1.850.000.000
Chi phí dở dang cuối kỳ	(200.000.000)
Tổng giá thành	1.800.000.000
Số lượng hoàn thành	12.000 sản phẩm
Giá thành đơn vị	150.000 đồng

Kiểm tra: 150 cộng 1.850 trừ 200 bằng 1.800 triệu. Chia 12.000 ra 150.000 đồng. Khớp.

Ví dụ 2: phương pháp hệ số

Dùng khi cùng một quy trình cho ra nhiều sản phẩm chính. Quy đổi tất cả về sản phẩm chuẩn theo hệ số.

Tổng giá thành của cả nhóm: 1.740.000.000 đồng.

Sản phẩm	Sản lượng	Hệ số	Sản lượng quy đổi
A	4.000	1,0	4.000
B	3.000	1,2	3.600
C	5.000	0,8	4.000
Cộng			11.600

Giá thành một sản phẩm chuẩn: 1.740.000.000 chia 11.600 bằng 150.000 đồng

Sản phẩm	Hệ số	Giá thành đơn vị	Sản lượng	Tổng giá thành
A	1,0	150.000	4.000	600.000.000
B	1,2	180.000	3.000	540.000.000
C	0,8	120.000	5.000	600.000.000
Cộng				1.740.000.000

Kiểm tra: 4.000 cộng 3.600 cộng 4.000 bằng 11.600. 1.740.000.000 chia 11.600 bằng 150.000. 150.000 nhân 1,2 bằng 180.000, nhân 0,8 bằng 120.000. Tổng giá thành ba loại bằng 1.740.000.000. Khớp.

Hệ số lấy từ đâu: từ định mức tiêu hao vật tư và công lao động của từng loại so với sản phẩm chuẩn. Hệ số phải được xây dựng và phê duyệt, không đặt cảm tính.

Ví dụ 3: phương pháp tỷ lệ

Dùng khi nhiều sản phẩm cùng loại nhưng khác quy cách, và doanh nghiệp có giá thành định mức.

Quy cách	Giá thành định mức đơn vị	Sản lượng	Tổng giá thành định mức
L	100.000	6.000	600.000.000
M	120.000	4.000	480.000.000
Cộng			1.080.000.000

Tổng giá thành thực tế phát sinh: 1.188.000.000 đồng.

Tỷ lệ: 1.188.000.000 chia 1.080.000.000 bằng 110%

Quy cách	Định mức	Tỷ lệ	Giá thành thực tế đơn vị	Sản lượng	Tổng giá thành thực tế
L	100.000	110%	110.000	6.000	660.000.000
M	120.000	110%	132.000	4.000	528.000.000
Cộng					1.188.000.000

Kiểm tra: 600.000.000 cộng 480.000.000 bằng 1.080.000.000. 1.188 chia 1.080 bằng 1,10. 100.000 nhân 110% bằng 110.000. 120.000 nhân 110% bằng 132.000. 660.000.000 cộng 528.000.000 bằng 1.188.000.000. Khớp.

Điều tỷ lệ 110% nói ra: chi phí thực tế vượt định mức 10%. Đây là thông tin quản trị, không chỉ là bước tính. Tỷ lệ này nên theo dõi qua các kỳ, vì nó cho biết sản xuất đang tốt hơn hay kém hơn định mức.

Ví dụ 4: phương pháp loại trừ sản phẩm phụ

Dùng khi quy trình cho ra cả sản phẩm chính và sản phẩm phụ.

Chỉ tiêu	Số tiền
Tổng chi phí sản xuất trong kỳ, sau khi tính dở dang	1.500.000.000
Giá trị sản phẩm phụ thu hồi	(60.000.000)
Tổng giá thành sản phẩm chính	1.440.000.000
Số lượng sản phẩm chính hoàn thành	9.000 sản phẩm
Giá thành đơn vị sản phẩm chính	160.000 đồng

Kiểm tra: 1.500.000.000 trừ 60.000.000 bằng 1.440.000.000. Chia 9.000 ra 160.000 đồng. Khớp.

Giá trị sản phẩm phụ xác định thế nào: theo giá bán thực tế trừ chi phí bán, hoặc theo giá ước tính nếu chưa bán. Cách xác định phải ghi vào quy chế nội bộ và giữ nhất quán.

Hai phương pháp còn lại

Phương pháp đơn đặt hàng. Tập hợp chi phí riêng cho từng đơn, tính giá thành khi đơn hoàn thành. Đơn chưa xong thì toàn bộ chi phí là dở dang. Phù hợp sản xuất theo đơn, mỗi đơn khác nhau.

Phương pháp phân bước. Tính giá thành bán thành phẩm của từng giai đoạn, chuyển sang giai đoạn sau làm chi phí đầu vào. Phù hợp quy trình qua nhiều giai đoạn nối tiếp.

Hai phương pháp này cần theo dõi chi tiết đến từng đơn hoặc từng giai đoạn, nên thường cần phần mềm hỗ trợ.

Chọn phương pháp nào

Đặc điểm sản xuất của bạn	Phương pháp phù hợp
Một loại sản phẩm, quy trình đơn giản	Giản đơn
Cùng quy trình ra nhiều sản phẩm chính khác nhau	Hệ số
Nhiều quy cách của cùng một loại, có định mức	Tỷ lệ
Có sản phẩm phụ thu hồi được giá trị	Loại trừ sản phẩm phụ
Sản xuất theo đơn hàng, mỗi đơn khác nhau	Đơn đặt hàng
Quy trình nhiều giai đoạn nối tiếp	Phân bước

Nguyên tắc chọn: căn cứ vào đặc điểm quy trình sản xuất, không căn cứ vào độ phức tạp của phương pháp. Doanh nghiệp sản xuất theo đơn mà dùng phương pháp giản đơn thì không biết đơn nào lãi đơn nào lỗ.

Có thể dùng nhiều phương pháp cùng lúc cho các nhóm sản phẩm khác nhau trong cùng doanh nghiệp.

Phép kiểm tra cuối cùng

Sau khi tính xong, số dư tài khoản 154 phải bằng chi phí dở dang cuối kỳ đã đánh giá.

Chỉ tiêu	Cách tính
Số dư đầu kỳ 154	Chi phí dở dang đầu kỳ
Cộng phát sinh trong kỳ	Kết chuyển từ 621, 622, 627
Trừ kết chuyển sang 155	Tổng giá thành thành phẩm nhập kho
Bằng số dư cuối kỳ 154	Phải khớp chi phí dở dang cuối kỳ đã đánh giá

Hai con số lệch nhau nghĩa là có lỗi ở đâu đó, thường là ở bước đánh giá dở dang hoặc bước kết chuyển.

Sáu lỗi thường gặp

Lỗi	Hậu quả
Bỏ bước đánh giá dở dang, coi toàn bộ chi phí là giá thành	Giá thành cao giả kỳ này, thấp giả kỳ sau
Đưa chi phí bán hàng hoặc quản lý vào 627	Giá thành cao sai, hàng tồn kho bị thổi phồng
Không mở chi tiết 154 theo đối tượng tính giá thành	Không biết sản phẩm nào lãi, sản phẩm nào lỗ
Đổi tiêu thức phân bổ chi phí chung giữa các kỳ	Giá thành không so sánh được
Chọn phương pháp không khớp đặc điểm sản xuất	Số tính ra đúng về mặt số học nhưng vô dụng cho quản trị
Không đối chiếu số dư 154 với dở dang đã đánh giá	Sai sót không được phát hiện

Lỗi đầu tiên là lỗi làm sai lợi nhuận theo hai chiều: kỳ này giá thành cao nên lợi nhuận thấp, kỳ sau ngược lại.

Tính giá thành trên hệ thống Arito

Ba việc khó làm bằng bảng tính khi quy mô tăng: chi tiết theo đối tượng, phân bổ nhiều tiêu thức, và đánh giá dở dang qua nhiều kỳ.

Arito xử lý:

Tập hợp chi phí chi tiết đến từng sản phẩm, đơn hàng, giai đoạn, công trình
Hỗ trợ các phương pháp tính giá thành thông dụng gồm giản đơn, hệ số, tỷ lệ, loại trừ sản phẩm phụ, đơn đặt hàng và phân bước
Đánh giá dở dang theo phương pháp đã chọn, lưu vết mỗi lần đánh giá
Phân bổ chi phí chung theo tiêu thức cố định, chặn việc đổi tiêu thức giữa kỳ
Kiểm tra số dư tài khoản 154 khớp với dở dang đã đánh giá, cảnh báo khi lệch
So sánh giá thành thực tế với định mức theo từng khoản mục
Hệ thống tài khoản theo Thông tư 99/2025 áp dụng từ 01/01/2026

Xem kế toán giá thành là gì hoặc giá thành và giá vốn.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính giá thành sản phẩm là gì?

Tổng giá thành bằng chi phí dở dang đầu kỳ cộng chi phí phát sinh trong kỳ trừ chi phí dở dang cuối kỳ. Giá thành đơn vị bằng tổng giá thành chia số lượng sản phẩm hoàn thành.

Tính giá thành theo mấy bước?

Bốn bước: tập hợp chi phí, phân bổ chi phí sản xuất chung, đánh giá sản phẩm dở dang cuối kỳ, và tính tổng giá thành cùng giá thành đơn vị.

Có bao nhiêu phương pháp tính giá thành?

Sáu phương pháp thông dụng: giản đơn, hệ số, tỷ lệ, loại trừ sản phẩm phụ, đơn đặt hàng, và phân bước.

Phương pháp hệ số tính thế nào?

Quy đổi sản lượng các loại về sản phẩm chuẩn theo hệ số, chia tổng giá thành cho tổng sản lượng quy đổi để ra giá thành một sản phẩm chuẩn, rồi nhân hệ số của từng loại để ra giá thành đơn vị của loại đó.

Phương pháp tỷ lệ tính thế nào?

Lấy tổng giá thành thực tế chia tổng giá thành định mức để ra tỷ lệ, rồi nhân tỷ lệ đó với giá thành định mức của từng quy cách.

Đánh giá sản phẩm dở dang bằng cách nào?

Ba phương pháp: theo chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, theo sản lượng hoàn thành tương đương, và theo chi phí định mức. Chọn theo tỷ trọng chi phí nguyên vật liệu trong giá thành.

Làm sao biết đã tính đúng?

Số dư tài khoản 154 sau khi kết chuyển phải bằng chi phí dở dang cuối kỳ đã đánh giá. Hai số lệch nhau nghĩa là có lỗi.

Tổng kết

Ba điều quyết định:

Không bỏ bước đánh giá dở dang. Bỏ bước này làm giá thành sai theo hai chiều: cao giả kỳ này, thấp giả kỳ sau.

Chọn phương pháp theo đặc điểm sản xuất, không theo độ đơn giản. Sản xuất theo đơn mà dùng phương pháp giản đơn thì không biết đơn nào lãi.

Kiểm tra số dư tài khoản 154 khớp với dở dang đã đánh giá. Đây là phép kiểm tra đơn giản nhất và phát hiện được phần lớn sai sót.

Nội dung mang tính tham khảo, số liệu trong ví dụ là giả định. Hệ thống tài khoản và phương pháp tính giá xuất kho cần đối chiếu Thông tư 99/2025 áp dụng từ 01/01/2026.

Quản trị mở rộng

Dịch vụ

Sản phẩm đóng gói

Sản phẩm phân phối

Khách hàng tiêu biểu